علي بن زيد البيهقي ( ابن فندق )
351
تاريخ بيهق ( فارسى )
ميان قاشان و اصفهان و اصل ايشان از آن بقعت بوده است و ايشان در مشهد سناباد طوس متوطن بودهاند . مؤلف تاريخ بيهق بطورى كه از شرح حالش استنباط مىشود با ابو على فضل بن حسن معاصر و بلكه مدتى معاشر بوده است ؛ وفات طبرسى در سال 548 و وفات مؤلف در سال 565 در 66 سالگى بوده و بنا بر اين ، مؤلف پنجاه و نه سال از عمر خود را در عصر طبرسى گذرانيده است . ابو على فضل بن حسن در سال 523 بسبزوار انتقال كرد و تا پايان عمر مدت 25 سال در آن شهر بسر برد ، در اين مدت مؤلف تاريخ بيهق غالبا در مسافرت بوده ، ليكن سه نوبت به وطن خود بر گشته و در يك نوبت چهار سال و در هر يك از دو نوبت ديگر در حدود يك سال در آنجا توقف كرده و با ارتباطى كه بسادات و نقباى بيهق « پيوستگان ابو على » داشته است تصور نمىشود كه با ابو على معاشرت و بلكه از محضر او كسب علم و معرفت نكرده باشد ، و با اين تفصيل ممكن نيست كه ابو على را نشاخته و در تعيين نسبت او اشتباه كرده باشد ( 3 ) اينكه مرحوم مجلسى قدس سره كه تبحر او در معرفت رجال علم و حديث معلوم و مسلم است طبرسى را چنان كه شاگردش صاحب رياض العلما روايت كرده است بمعنى تفرشى دانسته و بموجب اين معنى ابو على از اهل تفرش بوده است نه طبرستان . ( 4 ) اينكه در ترجمههايى كه از ابو على نوشته اند مختصر اشارهاى بتولد او در طبرستان يا طبرى الاصل بودن او ديده نمىشود ، روشنترين و مبسوطترين ترجمهء ابو على همانست كه دانشمند معاصر و معاشر او صاحب تاريخ بيهق نوشته و اين ترجمه مصرح است كه اصل ابو على از طبرس ما بين اصفهان و كاشان و توطن او در مشهد مقدس و در 25 سال آخر زندگى در سبزوار بوده است . ( 5 ) اينكه در عصر ابو على بشهادت مؤلفاتى كه تا آن عصر انتشار يافته است طبرستانى را جز طبرى نمىگفتهاند ، و موجبى نبوده است كه ابو على را بنام طبرسى كه لفظى مجعول و مخالف قياس است بخوانند و يا خود او چنين لقبى را براى خود اختيار كند . حاصل سخن آنكه ابو على فضل بن حسن بن فضل مؤلف مجمع البيان از اهل طبرس بر وزن و معنى تفرش و نسبت او طبرسى بر وزن جعفرى بوده ، و طبرسى خواندن و طبرستانى دانستن او از اشتباهاتى است كه بعض سابقين را به حكم ان الجواد قد يكبو ، روى داده و لاحقين هم آن را پيروى كردهاند . * * * ( طبرس ) و اما طبرس كه مؤلف تاريخ بيهق اصل ابو على را از آنجا دانسته ، همان محلى است كه در تاريخ قم بنام طبرش ضبط شده و طبرش بطور قطع معرب تفرش يا تپرش يا تبرش است ، و تبديل شين آن بسين براى كامل ساختن تعريب بوده و بر قياس پشت و بست و تشت و طست است . مؤلف تاريخ قم در وجه تسميهء طبرش بروايت از ابن مقفع گويد « ص 78 و 79 » ضيعتهاى آن را طبرش بن همدان بنا كرده است و بعمارت آن فرموده ، و در الحاق آن بقم در جاى ديگر